<h1>Babylonië &mdash; MUL.APIN</h1>
<p>Deze <em>Babylonische hemelcultuur</em>, die in gebruik is geweest voor de
Griekse, is bewaard gebleven in een (waarschijnlijk bijna) canonieke staat
die teruggaat tot de 12e eeuw v.Chr. Het bekendste vroegste fragment is uit
de 7e eeuw v.Chr. maar de hemelse gegevens in de tekst suggereren een veel
eerdere oorsprong van de observationele basis - waarschijnlijk tussen -1350
en -1150.</p>
<p> 
Het compendium MUL.APIN bestaat uit twee grote kleitabletten met zes en vijf
lijsten van verschillende inhoud. Op het eerste tablet staat de zogenaamde
"sterrencatalogus" (een lijst met namen van sterren en sterrenbeelden),
gevolgd door drie lijsten van zonsopkomsten en -ondergangen, een lijst van
ziqpu (culminerende) asterismen, en de lijst van sterrenbeelden op de
maanbaan. De tweede tablet bevat ingevoegde regels voor de kalender, regels
voor de zonnewijzer en regels voor omina. 
</p>

<h2>Dierenriem</h2>
<p> 
De dierenriem kwam zeker naar Griekenland uit Babylonische bron. Het is niet
bewaard gebleven toen het daar was uitgevonden en toen het werd omgezet in
Griekse wiskundige astronomie. We weten zeker dat Hipparchus (2e eeuw
v.Chr.) ecliptische breedtegraden van Eudoxus (4e eeuw. v.Chr.) aanhaalt met
een dierenriem verdeeld in 12 x 30 eenheden, gelijk aan onze 360°. Deze
directe citaten uit de 4e eeuw v.Chr. suggereren een veel eerdere uitvinding
omdat het concept van de dierenriem van 360° zeer waarschijnlijk goed
ingeburgerd was in de Babylonische wiskundige astronomie voordat het werd
gekopieerd door Griekse wiskundigen. Rekening houdend met het schrijven van
Eudoxus als een <em>terminus ante quem,</em>extrapoleren we een datum voor
het ontstaan van de dierenriem in Mesopotamië voor 400 v.Chr. In andere
fragmenten van wiskundige astronomie (tussen 800 en 700 v.Chr.) is het
concept van de dierenriem niet aanwezig. Sommige geleerden pleiten voor de
6e eeuw v.Chr. als datum van uitvinding - maar om eerlijk te zijn, weten we
het niet. Het gezond verstand zegt dat de dierenriem waarschijnlijk werd
uitgevonden rond het midden van het 1e millennium v.Chr.    
</p>
<p> 
Op het MUL.APIN, staat zeker geen dierenriem, maar een voorganger: de baan
van de maan. Er zijn lijsten van sterrenbeelden of "goden die op de baan van
de Maan staan, door wiens gebied de Maan gedurende een maand [herhaaldelijk
passeert] en ze blijft aanraken.' (aangehaald uit de uitgave door Hunger en
Steele, 2018, p. 143). Deze lijst van het MUL. APIN compendium wordt niet
beschouwd in deze hemelcultuur; sterrenbeelden op de baan van de maan worden
niet gemarkeerd.
</p>

<h2>Planeten</h2>
<p> 
Deze luchtcultuur werd min of meer alleen gemaakt met de eerste lijst van
het compendium, de zogenaamde 'sterrencatalogus'. Het is geen echte
stercatalogus omdat het geen enkele coördinaat vermeld en de meeste namen
die worden vermeld zijn namen van asterismen of sterrenbeelden (en niet
puntachtige objecten zoals sterren). De tekst van deze eerste lijst is
hieronder weergegeven - maar toch hebben we het ingericht als een tabel om
de functie ervan als een verklarende lijst te benadrukken. De catalogus
bevat ook de namen van planeten: natuurlijk hebben planeten geen vaste
positie. Echter, in mesopotamische cultuur was het gebruikelijk om ze te
vermelden voor een complete set van objecten aan de hemel. Ze worden meestal
aangeduid (of getekend) op de positie van hun hoogte punt (een van de latere
Griekse <em>hypsomata</em> - maar de Griekse astrologie voorziet in twee
<em>hypsomata</em> per planeet, terwijl Babylonische slechts een had).
</p>
<p>
De namen van de planeten weergegeven in Stellarium zijn namen van de
objecten aan de hemel en niet van de goden geassocieerd met ze. De
onderstaande lijst laat zien dat bijna elk asterisme werd geassocieerd met
een godheid. Volgens Babylonische overtuiging heeft een godheid twee
voorstellingen: een in de hemel en een op aarde als standbeeld in de
tempel. Dat betekent dat een hemelobject 'niet de godheid is' maar slechts
één van zijn mogelijke uitdrukkingen. Dit is ook het geval met de
planeten. Bijvoorbeeld zelfs een millennium voor MUL.APIN, de godin van
seksuele liefde en verlangen, als ook godin van de oorlog, de sumerische
Inanna / Akkadische Ishtar werd geassocieerd met de planeet Venus. Deze
godin werd later 'vertaald' naar de Griekse Aphrodite en de Romeinse Venus
en zelfs in de Grieks-Romeinse cultuur was de naam van de planeet Phosphoros
(Grieks: de lichtgevende) of lucifer (Latijn: de brenger van het licht),
maar geassocieerd met de godin. Soortgelijke gevallen bestaan voor de meeste
van de sterrenbeelden en enkele sterren vermeld op de MUL.APIN.
</p>
<p>
In de onderstaande lijst vermeld de linkerkolom de naam van het object aan
de hemel en geeft de rechterkolom (in de meeste gevallen) de bijbehorende
godheid.   
</p>

<h2>Sterrencatalogus</h2>
<p> 
In de volgende tabel de reconstructie van de tekst van MUL.APIN door Hermann
Hunger+ (1989, 2018), geeft vertalingen van Manfred Krebernik (gepubliceerd
in de Rencontre Assyriologique International, Innsbruck, 2018) en
identificeert de Akkadische woorden met hemelregio's en sterrenbeelden (werk
van Susanne M. Hoffmann, 2015-2018, gepresenteerd in Deutsche
Orientalisten-Tagung, Jena, 2017). 
</p>
<table cellpadding="7" cellspacing="1" style="background: transparent">

<tbody>
<tr valign="top" style="background: #e6e6e6; font-weight: bold">
<td width="5ex">sterrenbeeldnummer</td>
<td>asterisme dat moet worden "uitgelegd" (bijvoorbeeld door het te relateren
aan een godheid)</td>
<td>"verklaring" (bijv. gerelateerde godheid)</td>
<td>positie aan de hemel</td>
</tr>

<tr valign="top" style="background: #e7e6e6;">
<td>1</td>
<td><sup>STER</sup><i>EPINNU</i>(Ploeg)</td>
<td><sup>GOD</sup>Enlil</td>
<td>Cas</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6;">
<td>2</td>
<td><sup>STER</sup><i>BARBARU</i>(Wolf)</td>
<td>zaaimachine van <sup>STER</sup><i>EPINNU</i></td>
<td>&gamma; Cas (+?)</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>3</td>
<td><sup>STER</sup><i>&Scaron;&#298;BU</i>(Oude Man)</td>
<td><sup>GOD</sup>Enme&scaron;arra</td>
<td>Per</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>4</td>
<td><sup>STER</sup><i>GAMLU</i>(Geworpen-stok)</td>
<td><sup>GOD</sup>Gamlum(Geworpen-stok)</td>
<td>in Aur</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>5</td>
<td><sup>STER</sup><i>T&#362;'AM&#362;&middot;RAB&Ucirc;TU</i>(Grote Tweeling)</td>
<td><sup>GOD</sup>Lugalirra and <sup>GOD</sup>Meslamta&#702;ea</td>
<td>Gem</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>6</td>
<td><sup>STER</sup><i>T&#362;'AM&#362;&middot;&#7778;E&#7722;R&#362;TU</i>(Kleine
Tweeling)</td>
<td><sup>GOD</sup>Alammu&scaron; en <sup>GOD</sup>Ningublaga</td>
<td>Gem</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>7</td>
<td><sup>STER</sup><i>ALLUTTU</i>(Krab)</td>
<td>zetel van <sup>GOD</sup>Anu</td>
<td>Cnc</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>8</td>
<td><sup>STER</sup><i>URGUL&Ucirc;</i>(Leeuw)</td>
<td><sup>GOD</sup>Latarak</td>
<td>Leo</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>9</td>
<td>STER tegenover <sup>STER</sup><i>URGUL&Ucirc;</i></td>
<td>STER (van de) Koning</td>
<td>Regulus</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>10</td>
<td>twinkelende STERREN in de staart van <sup>STER</sup><i>URGUL&Ucirc;</i></td>
<td>&quot;dadelpalmkolf&quot; (juwelen?) (van) <sup>GOD</sup>Erua,
<sup>GOD</sup>Zarpan&#299;tum</td>
<td>Com</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>11</td>
<td><sup>STER</sup>&Scaron;U.PA(De heldere?)</td>
<td><sup>GOD</sup>Enlil die de bestemming van het land bepaalt</td>
<td>Boo</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>12</td>
<td>STER ervoor</td>
<td><sup>STER</sup><i>&#7722;ENGALL&#256;YU</i>(Overvloedig), vizier van
<sup>GOD</sup>Ninlil</td>
<td>&alpha; Boo van &alpha; CVn </td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>13</td>
<td>STER erachter</td>
<td><sup>STER</sup><i>B&#256;&Scaron;TUM</i>(Waardigheid), vizier van
<sup>GOD</sup>Ti&scaron;pak</td>
<td>CrB</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>14</td>
<td><sup>STER</sup><i>EREQQU</i>(Wagen)</td>
<td><sup>GOD</sup>Ninlil</td>
<td>UMa</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>15</td>
<td>STER bij de paal van <sup>STER</sup><i>EREQQU</i></td>
<td><sup>STER</sup><i>&Scaron;&#274;LEBU</i>(Fox), <sup>GOD</sup>Erra, de sterke
van de goden</td>
<td>Alcor (80 UMa)</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>16</td>
<td>STER op het voorhoofd van <sup>STER</sup><i>EREQQU</i></td>
<td><sup>STER</sup><i>LA&#7722;RU</i>(Ewe), <sup>GOD</sup>Aya</td>
<td>&alpha; UMa(+)</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>17</td>
<td><sup>STER</sup>MU.BU.K&Eacute;&Scaron;.DA(Ingespannen juk?)</td>
<td><sup>GOD</sup><i>Anu-rab&ucirc;</i> van de hemel</td>
<td>UMi</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>18</td>
<td><sup>STER</sup>MAR.G&Iacute;D.DA.AN.NA(Wagen van de hemel)</td>
<td><sup>GOD</sup>Damkianna</td>
<td>ergens tussen UMi en Vega?</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>19</td>
<td>STER in zijn band</td>
<td><sup>STER</sup><i>APIL-EMA&#7722; </i>(Erfgenaam van Ema&#7723;-tempel),
vooral zoon van <sup>GOD</sup>Anu</td>
<td>&alpha; UMi (?)</td>
</tr>

<tr valign="top" style="background: #c6c6c6; color: #ff0000">
<td></td>
<td colspan="3">De sterren (van de) staande goden van de Ekur tempel</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #c6c6c6; color: #ff0000">
<td></td>
<td colspan="3">De sterren (van de) zittende goden van de Ekur tempel</td>
</tr>

<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>20</td>
<td><sup>STER</sup><i>ENZU</i>(Zij-Geit)</td>
<td><sup>GOD</sup>Gula</td>
<td>Lyr</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>21</td>
<td>STER voo <sup>STER</sup><i>ENZU</i></td>
<td><sup>STER</sup><i>KALBU</i>(Hond) (van <sup>GOD</sup>Gula)</td>
<td>in Haar</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>22</td>
<td>heldere STER van <sup>STER</sup><i>ENZU</i></td>
<td><sup>GOD</sup>Lamassatu, vizier van <sup>GOD</sup>Baba (=
<sup>GOD</sup>Gu-la)</td>
<td>&alpha; Lyr</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>23</td>
<td>2 STER<sup>s</sup> erachter</td>
<td><sup>GOD</sup>Nin-SAR and <sup>GOD</sup>Errakal</td>
<td>&eta;, &theta; Lyr ?</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>24</td>
<td><sup>STER</sup>U<sub>4</sub>.KA.DU<sub>8</sub>.A</td>
<td><sup>GOD</sup>U.GUR(Nergal)</td>
<td>Cyg</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>25</td>
<td>STER rechts ervan</td>
<td><sup>STER</sup>&Scaron;<i>A&#7722;&Ucirc;</i>(Pig), <sup>GOD</sup>Damu</td>
<td>?</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>26</td>
<td>STER links ervan</td>
<td><sup>STERREN</sup><i>SIS&Ucirc;</i>(Paard)</td>
<td>?</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>27</td>
<td>STER erachter</td>
<td><sup>STER</sup><i>LULIMMU</i>, vizier van STER.STER (Plejaden)</td>
<td>?</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>28</td>
<td>twinkelende STER<sup>s</sup> tegenover <sup>STER</sup><i>LULIMMU</i>(Hert)</td>
<td><sup>GOD</sup>&#7722;arriru (Veldmuis),
<sup>GOD</sup>Manz&acirc;t(Regenboog)</td>
<td>M31?</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>29</td>
<td>heldere rode STER in de nier van <sup>STER</sup><i>LULIMMU</i></td>
<td><sup>STER</sup><i>P&#256;&Scaron;ITTU</i>(Deleter)</td>
<td>??? (SN?)</td>
</tr>

<tr valign="top" style="background: #c6c6c6; color: #ff0000">
<td></td>
<td colspan="3">Wanneer de STER<sup>s</sup> van <sup>GOD</sup>Enlil zijn voltooid:</td>
</tr>

<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>30</td>
<td>grote STER, zijn &quot;licht&quot; zwakis, verdeeld het de hemel en staat</td>
<td style="color: #0070c0">STER (of) <sup>GOD</sup>Marduk, <sup>GOD</sup>N&#275;beru(Ford)</td>
<td>Melkweg???</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e6e6e6; color: #0070c0">
<td>31</td>
<td colspan="2"><sup>STER</sup>SAG.ME.GAR(Jupiter), het veranderd van plaats en kruiste de
hemel</td>
<td>Jupiter [hypsoma]</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #c6c6c6; color: #ff0000">
<td></td>
<td colspan="3">33	STER<sup>s</sup> of <sup>GOD</sup>Enlil</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<p>
<b>Opmerking 1</b>: <i>Babylonische lijsten hebben geen koppen maar een
soort bijschrift. Rood geschreven regels [door ons] geven aan dat deze regel
zo'n voettekst is die de voorgaande tekst samenvat als een soort (sub)
sectie of hoofdstuk. De planeten, hebben we blauw gemarkeerd.</i>
</p>
<p>
<b>Opmerking 2</b>: <i>Deze regel zegt de tekst ons dat er vóór deze regel
een lijst van 33 asterismen stond. Op de oorspronkelijke kleitablet(ten) had
echter maar 31 regels. Daarom is het aantal de asterismen voor de auteurs
van MUL.APIN veelal een discussie punt in deze context. Er zijn meerdere
verschillende suggesties en we hebben er ook een gedaan maar omdat alle
versies onzeker zijn, we zijn niet dapper genoeg er hier een te
publiceren. We weten niet zeker of daar in de wetenschappelijke gemeenschap
enig gezond verstand over bestaat.</i>
</p>

<table cellpadding="7" cellspacing="1">
<tbody>
<tr valign="top" style="background: #e6e6e6; font-weight: bold">
<td width="5ex">sterrenbeeldnummer</td>
<td>asterisme dat moet worden "uitgelegd" (bijvoorbeeld door het te relateren
aan een godheid)</td>
<td>"verklaring" (bijv. gerelateerde godheid)</td>
<td>positie aan de hemel</td>
</tr>

<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>32</td>
<td><sup>STER</sup>ONE&middot;&quot;FIELD&quot;(oppervlakte maatregel)</td>
<td>zetel van <sup>GOD</sup>Ea gaat voor de STER<sup>s</sup> van
<sup>GOD</sup>Anu</td>
<td>Peg</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>33</td>
<td>STER tegenover <sup>STER</sup>EEN&middot;'VELD'</td>
<td><sup>STER</sup><i>&Scaron;IN&#362;NUTU</i>(Zwaluw)</td>
<td>Psc</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>34</td>
<td>STER achter <sup>STER</sup>EEN&middot;'VELD'</td>
<td><sup>STER</sup><i>ANUNN&#298;TU</i></td>
<td>Psc</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>35</td>
<td>STER erachter</td>
<td><sup>STER</sup><i>AGRU</i>(Gehuurde Werker), <sup>GOD</sup>Tammuz</td>
<td>Ari</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>36</td>
<td>STER.STER(<i>ZAPPU</i>, Borstel)</td>
<td><sup>GOD</sup>Sebettu, de grote goden</td>
<td>Plejaden</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>37</td>
<td><sup>STER</sup>STIER&middot;VAN DE&middot;HEMEL(<i>AL&Ucirc;</i>)</td>
<td><sup>GOD</sup><i>Is-l&ecirc;</i> (Kaak van de wilde stier), kroon van
<sup>GOD</sup>Anu</td>
<td>Tau</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>38</td>
<td><sup>STER</sup>WAAR&middot;HERDER&middot;VAN DE&middot;HEMEL
(<i>&Scaron;ITADDALLU</i>, Orion)</td>
<td><sup>GOD</sup>Papsukkal, vizier van <sup>GOD</sup>Anu</td>
<td>Ori</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>39</td>
<td>Tweeling STERREN tegenover <sup>STER</sup><i>&Scaron;ITADDALLU</i></td>
<td><sup>GOD</sup>Lulal en <sup>GOD</sup>Latarak</td>
<td>&pi;<sub>3</sub>,&pi;<sub>4</sub> Ori ?</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>40</td>
<td>STER erachter</td>
<td><sup>STER</sup><i>TARLUGALLU</i> (Haan)</td>
<td>Lep (of &alpha; CMi??)</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>41</td>
<td><sup>STER</sup>GAG.SI.S&Aacute;(Pijl)</td>
<td><i>&Scaron;ilt&#257;&#7723;u</i> (Pijl), grote held (van)
<sup>GOD</sup>Ninurta</td>
<td>Sirius + </td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>42</td>
<td><sup>STER</sup><i>QA&Scaron;TU</i>(Boog)</td>
<td><sup>GOD</sup>I&scaron;tar-of-Elam, dochter van <sup>GOD</sup>Enlil</td>
<td>in CMa?</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>43</td>
<td>STER (of) <sup>GOD</sup>NIRA&#7722;(Slang-god)</td>
<td><sup>GOD</sup>Ningi&scaron;zida, heer van de 'Aarde' (= onderwereld)</td>
<td>Hya</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>44</td>
<td><sup>STER</sup><i>&#256;RIBU</i>(Raaf)</td>
<td>Raaf, STER of <sup>GOD</sup>Adad</td>
<td>Crv</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>45</td>
<td><sup>STER</sup><i>&Scaron;ER&#702;U</i>(Groef)</td>
<td><sup>GOD</sup>&Scaron;ala, korenaar</td>
<td>Vir</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>46</td>
<td><sup>STER</sup><i>ZIB&#256;N&#298;TU</i>(Schalen)</td>
<td>Horns of <sup>STER</sup><i>ZUQAQ&#298;PU</i>(Schorpioen)</td>
<td>circa Lib</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>47,48,49</td>
<td>STER (van) <sup>GOD</sup>Zababa</td>
<td><sup>STER</sup><i>ER&Ucirc;</i>(Eagle) en <sup>STER</sup><i>PAGRU</i>(Lijk)</td>
<td>Oph,Aql+</td>
</tr>

<tr valign="top" style="background: #e6e6e6; color: #0070c0">
<td>50</td>
<td colspan="2"><sup>STER</sup><i>DILPAT</i>(Venus), het veranderd van plaats en kruiste de
hemel</td>
<td>Venus</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e6e6e6; color: #0070c0">
<td>51</td>
<td colspan="2"><sup>STER</sup><i>&#7778;ALBAT&#256;NU</i>(Mars), het veranderd van plaats
en kruiste de hemel</td>
<td>Mars</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e6e6e6; color: #0070c0">
<td>52</td>
<td colspan="2"><sup>STER</sup>STEADY&middot;&quot;WILD&middot;SHEEP&quot;(<i>KAJJAM&#256;NU</i>,
Saturnus), het veranderd van plaats en kruiste de hemel</td>
<td>Saturnus</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e6e6e6; color: #0070c0">
<td>53</td>
<td colspan="2"><sup>STER</sup>DANCING&middot;&quot;WILD&middot;SCHAAP&quot;(<i>&Scaron;I&#7722;&#7788;U</i>,
Mercurius), wiens naam is <sup>GOD</sup>Ninurta, waar het hetzij in het
oosten of in het westen ergens in de maand het verschijnt</td>
<td>Mercury</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #c6c6c6; color: #ff0000">
<td></td>
<td colspan="3">23 STER<sup>s</sup> van Anum</td>
</tr>
</tbody>
</table>

<p>
<br/>
<b>Opmerking 3:</b> <i>Door een "+" teken in de kolom van de moderne
tegenhanger, geven we aan dat (waarschijnlijk / mogelijk) meer sterren tot
dit Babylonische asterisme behoren. In het geval van de Pijl is het
bijvoorbeeld zeker dat Sirius tot dit sterrenbeeld behoort, maar moderne
auteurs publiceerden ten minste drie versies waaraan nog meer sterren moeten
worden toegevoegd. Een ander geval is de Adelaar naast een ander
sterrenbeeld genaamd "het Lijk". Dit kan mogelijk een voorloper zijn van
Ptolemaeus nieuw toegevoegde dubbel-sterrenbeeld "Adelaar met Antinuos" maar
het kan ook onafhankelijk zijn - daarom geven we "Aql +".>
</p>

<table cellpadding="7" cellspacing="1">
<tbody>
<tr valign="top" style="background: #e6e6e6; font-weight: bold">
<td width="5ex">sterrenbeeldnummer</td>
<td>asterisme dat moet worden "uitgelegd" (bijvoorbeeld door het te relateren
aan een godheid)</td>
<td>"verklaring" (bijv. gerelateerde godheid)</td>
<td>positie aan de hemel</td>
</tr>

<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>54</td>
<td><sup>STER</sup><i>N&#362;NU</i>(Vis)</td>
<td><sup>GOD</sup>Ea voor de STER<sup>s</sup> van <sup>GOD</sup>Ea</td>
<td>PsA</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>55</td>
<td>GREAT&middot;STER</td>
<td><sup>GOD</sup>Ea</td>
<td>Aqr</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>56</td>
<td>STER van (de stad van) Eridu</td>
<td> <sup>GOD</sup>Ea </td>
<td>Canopus (&alpha; Wagen)</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>57</td>
<td>STER aan zijn rechterkant</td>
<td>STER (van) <sup>&lt;GOD&gt;</sup>Ninma&#7723;</td>
<td>?</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>58</td>
<td><sup>STER</sup><i>&#7722;AB(B)A&#7778;&#7778;&#274;R&#256;NU</i></td>
<td><sup>GOD</sup>Ningirsu</td>
<td>?</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>59</td>
<td>STER aan zijn rechterkant</td>
<td><sup>STER</sup><i>MA&Scaron;KAK&#256;TU</i>(Eg), wapen van
<sup>GOD</sup>M&#257;r-b&#299;ti, in het midden van waar de Aps&ucirc;
zichtbaar is</td>
<td>in Vela (Aps&ucirc;~MW?)</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>60</td>
<td>2 STER<sup>s</sup> erachter</td>
<td><sup>GOD</sup>&Scaron;ullat en <sup>GOD</sup>&#7722;ani&scaron;,
<sup>GOD</sup>&Scaron;ama&scaron; en <sup>GOD</sup>Adad</td>
<td>?</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>61</td>
<td>STER erachter die opkomt als <sup>GOD</sup>Ea (en) ondergaat als Ea</td>
<td>STER (of) <sup>GOD</sup>Numu&scaron;da, <sup>GOD</sup>Adad</td>
<td>Cen</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>62</td>
<td>STER links <sup>STER</sup><i>ZUQAQ&#298;PU</i>(Schorpioen)</td>
<td><sup>STER</sup><i>URIDIMMU</i> = <sup>GOD</sup>Kusu</td>
<td>Lup</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>63</td>
<td><sup>STER</sup><i>ZUQAQ&#298;PU</i></td>
<td><sup>GOD</sup>I&scaron;&#7723;ara, dame van de bewoonde wereld</td>
<td>Sco</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>64</td>
<td><sup>STER</sup><i>IRAT&middot;ZUQAQ&#298;PI<br/></i>(Brost van de schorpioen)</td>
<td><sup>GOD</sup>Lisin, <sup>GOD</sup>Nab&ucirc;</td>
<td>Antares<br/>(&alpha; Sco)</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>65</td>
<td>2 STER<sup>s</sup> op de angel (<i>ZIQTU</i>) of
<sup>STER</sup><i>ZUQAQ&#298;PU</i></td>
<td><sup>GOD</sup>&Scaron;arur en <sup>GOD</sup>&Scaron;argaz</td>
<td>&lambda;, &nu; Sco</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #dee6ef">
<td>66</td>
<td>STER erachter</td>
<td><sup>GOD</sup>Pabilsa&#285;</td>
<td>Sgr</td>
</tr>
<tr valign="top" style="background: #e7e6e6">
<td>67,68</td>
<td><sup>STER</sup><i>MAKURRU</i>(Schors) &lt;&lt;and&gt;&gt; </td>
<td><sup>STER</sup><i>SU&#7722;URM&#256;&Scaron;U</i>(Geit-vis)</td>
<td>(CrA &amp;) Kap</td>
</tr>

<tr valign="top" style="background: #c6c6c6;; color: #ff0000">
<td></td>
<td colspan="3">15 STER<sup>s</sup> van <sup>GOD</sup>Ea</td>
</tr>
</tbody>
</table>

<h2>Bron(nen)</h2>
<p>De stokfiguren zijn interpretaties van Susanne M. Hoffmann gebaseerd op
enkele jaren van haar promotie- en postdoctoraal onderzoek. In sommige
gevallen wijken ze af van de gemeenschappelijke identificaties die sinds
1950 of eerder door Pingree, Hunger en andere geleerden zijn
gekopieerd. Hungers nieuwe editie van MUL.APIN (2018) maakte nieuwe
inzichten mogelijk. Sommige cijfers zijn ontleend aan het proefschrift van
Hoffmann (in de hoofdstukken over de Babylonische wortels van de Griekse
cultuur: Hipparchs Himmelsglobus, Springer, 2017) en andere zijn ontwikkeld
tijdens haar werk als directeur van het planetarium Königsleiten samen met
andere, voornamelijk Duitse, planetaria. Een eerste wetenschappelijk artikel
over visualisatie van twee versies van de Babylonische dierenriem verscheen
in: Wolfschmidt, Gudrun [ed.]: Popularisierung der Astronomie, Nuncius
Hamburgensis, Hamburg, 2017. Verdere publicaties zijn in voorbereiding
(bijvoorbeeld samen met M. Krebernik voor de procedure van de Rencontre
Assyriologique Internationale 2018). Zie het hoofdstuk "Verder lezen"
hieronder.   
</p>

<h2>Meer literatuur</h2>
<ul>
<li lang="fr" dir="ltr">Hermann Hunger en John Steele, Het Babylonische astronomische compendium
MUL.APIN, Routledge, London/New York 2018.</li>
<li>Susanne M. Hoffmann: <a
href="https://www.springer.com/de/book/9783658186821">Hipparchs
Himmelsglobus</a>, Springer, Wiesbaden, New York, 2017.</li>
<li>Susanne M. Hoffmann: <em>History of Constellations as popularization of
uranometry</em> in: Wolfschmidt, Gudrun [ed.]: <a
href="https://tredition.de/autoren/gudrun-wolfschmidt-1029/popularisierung-der-astronomie-proceedings-der-tagung-des-arbeitskreises-astronomiegeschichte-in-der-astronomischen-gesellschaft-in-bochum-2016-hardcover-91756/">Popularisierung
der Astronomie</a>, Nuncius Hamburgensis, Bd. 41, Hamburg, 2017.</li>
<li>Susanne M. Hoffmann en M. Krebernik: <em>Wat vertellen goden ons over het
hemelse positioneringssysteem?</em> in: Proceedings of the Rencontre
Assyriologique Internationale 2018 (In preparation).</li>
</ul>

<h2>Redelijk gebruik</h2>
<p>
Deze luchtcultuur is ontstaan uit vele jaren onderzoek door verschillende
wetenschappers. We bieden dit gratis, maar auteurs van bijdragen verdienen
het zeker om volgens de gemeenschappelijke regels te worden geciteerd. Deze
hemelcultuur wordt geleverd onder CC BY-ND 4.0 International Public License
(zowel aandeel, verander het niet zonder de bijdragers te raadplegen, en
citeer de bijdragers). Dank u!
</p>

<h2>Met dankzegging aan</h2>
<p>De plaatsing van de Babylonische termen in de hemel en het tekenen van de
stokfiguren voor Stellarium is gedaan door Susanne M. Hoffmann. Als
astronoom bedankt ze voor de hulp van verschillende filologen en de enkele
zeer enthousiaste planetariummanagers voor enkele ontwikkelingen in hun
koepels.
<ul>
<li>Prof. i.R. Dr. Hermann Hunger (Assyriology, Wenen)</li>
<li>Prof. Dr. Manfred Krebernik (Assyriology, Jena)</li>
<li>Dr. Björn Voss (Manager van LWL Planetarium Münster en hoofd van de Society
of German-speaking Planetariums)</li>
<li>Dr. Monika Staesche (Manager van het Planetarium am Insulaner, Berlin)</li>
<li>Stefan Harnisch (Manager van Planetarium Jena)</li>
</ul>
</p>

<h2>Auteur</h2>
<p>De Babylonische sternamen en sterrenbeelden lijnen zijn gecompileerd en
toegevoegd aan Stellarium:</p>
<p><em>Susanne M. Hoffmann: service@uhura-uraniae.com</em></p>
<h5 align="center">written in English: <br />SMH </h5>
